Spółdzielnie energetyczne także w miastach – nowe szanse i nowe wyzwania transformacji energetycznej

To przełom dla energetyki obywatelskiej, ale także zestaw nowych pytań, szczególnie dotyczących współpracy samorządów, konstrukcji członkostwa oraz zasad rejestracji.

Dwa rejestry – potencjalna bariera dla projektów międzygminnych

Nowe przepisy wprowadzają dualny system rejestracji:

• spółdzielnie z gmin miejskich obsługuje Prezes URE,
• spółdzielnie z gmin wiejskich i miejsko-wiejskich – KOWR.

Choć porządkuje to podział kompetencji, rodzi praktyczny problem: jak zarejestrować spółdzielnię obejmującą jednocześnie gminę miejską i wiejską? W wielu przypadkach takie „mieszane” struktury byłyby najbardziej racjonalne – miasta mają stabilny popyt, a gminy wiejskie przestrzeń i warunki pod OZE. Obawy ekspertów wskazują, że obecne przepisy mogą uniemożliwić rejestrację wspólnych projektów, co grozi utratą naturalnych synergii.

Współpraca miasta i wsi – konieczność, a nie wybór

Zmiana prawa nie znosi kluczowego faktu: sukces spółdzielni zależy od szerokiej współpracy samorządów. W aglomeracjach, gdzie wiele gmin codziennie współdzieli infrastrukturę i rynek pracy, tworzenie spójnych modeli wytwarzania i konsumpcji energii może przynieść realne oszczędności. Eksperci wskazują, że wspólne projekty pozwalają łączyć popyt miejski z wiejskim potencjałem produkcyjnym, co zwiększa bezpieczeństwo energetyczne i obniża koszty po obu stronach.

Dobór członków spółdzielni – wyzwanie dla gmin

Kolejnym istotnym obszarem jest udział podmiotów publicznych w spółdzielni. Jeśli gmina zaprasza do projektu przedsiębiorstwa lub osoby fizyczne, powinna zostać objęta obowiązkiem stosowania prawa zamówień publicznych przy zakupie energii, nawet jeśli energia pochodzi z instalacji spółdzielni. W praktyce to znacząco utrudnia otwieranie się spółdzielni na mieszkańców – a bez tego trudno mówić o rzeczywistej energetyce obywatelskiej. W tym zakresie w najbliższych miesiącach, kluczowe będą interpretacje wydawane przez właściwe organy.

Wymóg 70% autokonsumpcji

Od 2026 r. spółdzielnie energetyczne będą musiały wykazać minimum 70% autokonsumpcji energii, co ma wspierać stabilność sieci. Sprzyja to projektom dojrzałym technicznie: z odpowiednim doborem mocy, magazynami energii i realistyczną strukturą odbiorców. To jednocześnie czynnik, który będzie ograniczał masowe tworzenie spółdzielni w miastach – tam możliwości budowy OZE są znacznie mniejsze, a struktura zużycia trudniejsza do przewidzenia.

Net-metering w centrum dyskusji

Spółdzielnie energetyczne zachowują prawo do korzystnego systemu net-meteringu – bez limitu czasowego, w przeciwieństwie do prosumentów indywidualnych. Operatorzy systemu przesyłowego wskazują, że utrzymywanie nadwyżek w systemie zwiększa ryzyko przeciążeń, ale spółdzielnie podkreślają, że dzięki 70% autokonsumpcji ich wpływ na sieć jest stabilizujący. W sektorze narasta jednak dyskusja, czy rozwój spółdzielni w miastach nie stanie się pretekstem do ograniczenia net-meteringu, na czym ucierpiałaby cała energetyka obywatelska.

Czy grozi nam lawinowy wysyp „miejskich mieszkaniowych spółdzielni energetycznych”?

Zmiana prawa otwiera drogę do zakładania spółdzielni przy wspólnotach i spółdzielniach mieszkaniowych. W praktyce jednak eksperci studzą emocje:

• osiągnięcie 70% autokonsumpcji w zabudowie blokowej bywa trudne,
• w miastach brakuje przestrzeni na większe źródła OZE,
• koszty magazynów energii nadal są znaczące.

Scenariusz „lawinowego” wzrostu liczby spółdzielni energetycznych jest prawdopodobny, więc w najbliższych miesiącach należy szczególnie monitorować ich przyrost.

Potrzeba nowego modelu – partnerstwa miasta i wsi

Wśród ekspertów rośnie przekonanie, że urbanizacja spółdzielczości energetycznej nie powinna oznaczać rezygnacji z jej wiejskich fundamentów. To tam mogą powstawać stabilne źródła – biogazownie, małe elektrownie wodne, turbiny wiatrowe. Takie partnerstwo może stworzyć trwały układ współpracy, w którym miasta zyskują dostęp do czystej energii, a obszary wiejskie – stałe źródło dochodów i impuls rozwojowy. W dłuższej perspektywie to właśnie zrównoważona współpraca może stać się fundamentem odpornej i sprawiedliwej transformacji energetycznej.

Autor:  Adam Ilków, Menedżer ds. wsparcia sprzedaży produktów ESG,  PKO Bank Polski